Σκότωσέ με, αλλά πρώτα δώσε μου να πιω ένα μάτε.

«Το μύθευμα του Μπόρχες για ‘το διήγημα του Μπόρχες’ «

Ένα μικρό, ανάλαφρο κείμενο του σημαντικού σύγχρονου αργεντινού συγγραφέα Fernando Sorrentino για το μεγάλο ίνδαλμά του, τον Jorge Luis Borges.

Δημοσιεύθηκε στον Χάρτη, τον Φεβρουάριο του 2020:

https://www.hartismag.gr/hartis-14/metafrash/fernanto-sorentino-to-myoeyma-toy-mporxes-gia-to-dihghma-toy-mporxes

Μετάφραση από τα ισπανικά: Ελευθέριος Μακεδόνας.

Jorge Luis Borges (24 August 1899 – 14 June 1986)

Όπως είναι γνωστό, ο Νόρμαν Τόμας Ντι Τζιοβάννι[1] μετέφρασε στα αγγλικά ένα σεβαστό τμήμα τού έργου τού Χόρχε Λουίς Μπόρχες. Αφοσιωμένος σε αυτήν του την εργασία, διέμεινε για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα στο Μπουένος Άιρες, κάπου γύρω στο 1970. Τον γνώρισα προσωπικά, είδα πώς εργαζόταν και μπορώ να σας διαβεβαιώσω, ότι ο άνθρωπος ήταν ευφυής, μορφωμένος, ικανός κι ιδιαίτερα σχολαστικός στη δουλειά του.

Είναι βέβαιο, ότι η φιλική σχέση μεταξύ του Μπόρχες και του Ντι Τζιοβάννι τελικώς εκφυλίσθηκε – για λόγους που εγώ αγνοώ – κι ότι ο Μπόρχες έφτασε να χολωθεί με τον βορειοαμερικάνο μεταφραστή του.
Για αυτόν τον λόγο, χρόνια μετά, θεώρησε πως είχε έρθει η κατάλληλη στιγμή να αποκαλύψει μία ιστορία. Θα τη βρει κανείς στις σελίδες 36-38 του έργου τού Ρομπέρτο Αλιφάνο Το χιούμορ τού Μπόρχες (Μπουένος Άιρες, Πρόα 2000), ένα ανάγνωσμα το οποίο, παρεμπιπτόντως, θα μου επιτρέψετε να σας συστήσω ανεπιφύλακτα.

Borges with Norman Thomas di Giovanni

Ο Μπόρχες κι ο Αλιφάνο συζητούν για τη συνήθεια του να πίνει κανείς μάτε, για τα λάθη που γίνονται συχνά κατά την ετοιμασία του, τις οξείες παρενέργειες που μπορεί να έχει η υπερβολική πρόσληψή του κλπ. Όμως, «μάτε» δεν είναι μόνο το ρόφημα, αλλά και το δοχείο από το οποίο το πίνουμε. Η αυστηρή ορθοδοξία υποδεικνύει, ότι το δοχείο αυτό πρέπει οπωσδήποτε να είναι μία κολοκύθα· η ετεροδοξία δύναται να προσλάβει διάφορες μορφές, όλες τους επίμεμπτες (μία σιέλ κούπα στην περίπτωση του Δον Ισίδρο Παρόδι των Έξι προβλημάτων,[2] ένα ξύλινο μάτε στην περίπτωση του γράφοντος αυτό το άρθρο· ακόμη και –horresco referens[3]– ένα απλό γυάλινο ποτήρι τού νερού στις πιο αιρετικές περιπτώσεις).

Μιλάει ο Μπόρχες:

«Είχα δύο ειδών μάτε, ένα σε σχήμα γαλέτας[4] κι ένα άλλο κοινό, σε στυλ κούπας. Τώρα, αλίμονο, έχω απωλέσει αυτήν τη συνήθεια – παραπονιέται. Δεν μου κάθεται καλά· παρότι, που και που, έχω ακόμη την τάση να υποπίπτω στο ατόπημα του να πίνω από κανένα μάτε, ίσως μόνο και μόνο για να ξεχαρμανιάσω λίγο, όπως έλεγε η μητέρα μου».

Ο Μπόρχες κάνει μία παύση, γελάει κατεργάρικα και συνεχίζει να μιλάει. Δεν σου έχω διηγηθεί ποτέ αυτό που μου συνέβη με τον Ντι Τζιοβάννι; – σχολιάζει. Λοιπόν, είχε μόλις μεταφράσει ένα βιβλίο μου στα αγγλικά. Σε κάποιο από τα διηγήματα, υπάρχει ένας Ινδιάνος που πνέει τα λοίσθια μετά από μία μάχη· σέρνεται μέχρι τον δήμιο και ζητάει να τον αποτελειώσουν. Λέει: “Σκοτώστε με,[5] ο υπαρχηγός Παγιέ θέλει να πεθάνει”.
Ξέρετε τι έγραψε ο Ντι Τζιοβάννι στην υποσέλιδη παραπομπή του; “Μάτε: αργεντίνικο[6] αφέψημα, το οποίο πίνεται με ένα εξάρτημα που ονομάζεται καλαμάκι”.[7] Προσωπικά, το βρίσκω εκπληκτικό, πώς δεν κατάλαβε, ότι αυτό που ζητούσε ο Ινδιάνος ήταν να τον σκοτώσουν κι όχι να του βράσουν λίγο μάτε. Δεν ξέρω, ήταν κάτι το τόσο απλό, σαν να ζητάς μία μπύρα Κίλμες ή ένα τζιν Μπολς.[8]

Borges with Roberto Alifano

Δεν μπορεί να το αρνηθεί κανείς, ότι η ιστοριούλα είναι χαριτωμένη. Ωστόσο, τα πράγματα συνέβησαν με εντελώς διαφορετικό τρόπο.
Πρώτα απ’ όλα, συνιστώ στους πιο φιλοπερίεργους αναγνώστες, να ψάξουν σε όλα τα έργα τού Μπόρχες τα οποία έχει μεταφράσει στα αγγλικά ο Ντι Τζιοβάννι, τη συγκεκριμένη υποσέλιδη σημείωση, προκειμένου να διαπιστώσουν ακριβώς πώς είναι γραμμένη η αναφορά.
Να σας προλάβω, λέγοντάς σας, ότι θα αποτύχετε στην αναζήτησή σας. Δεν υπάρχει τέτοια υποσέλιδη σημείωση, διότι δεν υπάρχει μετάφραση του συγκεκριμένου διηγήματος στα αγγλικά. Και δεν υπάρχει τέτοια μετάφραση στα αγγλικά, διότι ποτέ δεν υπήρξε το συγκεκριμένο κείμενο στα ισπανικά. Ενόσω ένα τμήμα τού εγκεφάλου τού Μπόρχες εξέθετε στον Αλιφάνο τι τύπου σκεύη μάτε είχε στο σπίτι του, ένα άλλο τμήμα του εφεύρισκε ταυτόχρονα την πραγματικότητα του διηγήματος, το επεισόδιο, τον υπαρχηγό, το όνομά του, την παράκληση, τη μετάφραση στα αγγλικά, την υποσέλιδη σημείωση.

Η χαρά τού αυτοσχεδιασμού, η προτίμηση στην υπερβολή, η ευχαρίστηση που προσφέρει το χιούμορ, συνασπίσθηκαν στο πρόσωπο του Μπόρχες, ώστε να προσδώσουν στον πρώην φίλο του Ντι Τζιοβάννι έναν βαθμό βλακείας κι ανικανότητας, χαρακτηριστικά τα οποία μακράν απείχαν από το να τον χαρακτηρίζουν: εν κατακλείδι, μία λαμπρή άσκηση λογοτεχνίας τού φανταστικού.

Σημειώσεις:

  1. Ο Νόρμαν Τόμας ντι Τζιοβάννι γεννήθηκε στο Νιούτον (Μασαχουσέτη), των ΗΠΑ, το 1933 και απεβίωσε στο Μπόρνμουθ του Ηνωμένου Βασιλείου, το 2017. Μεταξύ των μεταφράσεων που έκανε σε έργα τού Μπόρχες μπορούν να αναφερθούν τα: Η αναφορά τού ΜπρόουντιΗ ΒουλήΤο Άλεφ και άλλες ΙστορίεςΠαγκόσμια Ιστορία τής Ατιμίας και Το Βιβλίο από άμμο. (Όλα τα αναφερόμενα έργα τού Μπόρχες περιλαμβάνονται στο Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Άπαντα Πεζά, μτφ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Πατάκη 2014.) 
  2. Χόρχε Λουίς Μπόρχες / Αντόλφο Μπιόι Κασάρες, Έξι προβλήματα για τον Δον Ισίδρο Παρόδι, μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, Ύψιλον, 1984. Όπως μας εξήγησε ο Σορεντίνο, δεν είναι σαφές γιατί θα έπρεπε η κούπα να είναι σιέλ κι όχι άλλου χρώματος, ωστόσο, συμβαίνει στην πραγματικότητα οι περισσότερες κούπες αυτού του είδους που κυκλοφορούν στην Αργεντινή να είναι όντως χρώματος σιέλ. 
  3. Ο όρος ανήκει στον Κικέρωνα και στα ελληνικά μπορεί να αποδοθεί ως: «Φρίττω / Μου σηκώνεται η τρίχα και μόνο που το αναφέρω». 
  4. ‘Tipo galleta’ στα ισπανικά: μία από τις πολλές ευφάνταστες μορφές που παίρνει το σκεύος μάτε στην Αργεντινή. Είναι πιθανό να ονομάζεται έτσι λόγω της ομοιότητάς της με τη γαλέτα που τρώει συνήθως κανείς με το πρωινό του. 
  5. Εδώ, ο Μπόρχες κάνει ένα λογοπαίγνιο με τη διπλή σημασία τής ισπανικής λέξης ‘mate’: ‘mate’ είναι το αγαπημένο ρόφημα των χωρών τού Ρίο ντε λα Πλάτα και της Αργεντινής ειδικά –καθώς και το σκεύος από το οποίο αυτό πίνεται, όπως βλέπουμε στο κείμενο– αλλά είναι κι ο ευγενικός τύπος τής προστακτικής τού ρήματος ‘matar’, που σημαίνει σκοτώνω. Όταν ο υπαρχηγός Παγιέ παρακαλεί ‘mate’, στην περίπτωση αυτή εννοεί βεβαίως «σκοτώστε με» κι όχι «δώστε μου να πιω μάτε»! Γύρω από το λογοπαίγνιο αυτό ‘στήνεται’ ολόκληρο το κείμενο του Σορεντίνο σχετικά με το χιούμορ και την ευρηματικότητα τού Μπόρχες. 
  6. Η λέξη στα ισπανικά είναι ‘criollo’ και είναι ένας από τους πιο πολύπλοκους όρους που σχετίζονται με τη Λατινική Αμερική. Αρχικά –μετά την κατάκτηση της Λατινικής Αμερικής από τους Ισπανούς– περιέγραφε όσους είχαν γεννηθεί σε λατινοαμερικανικό έδαφος κι όχι στην Ισπανία. Με την πάροδο του χρόνου, ο όρος έφτασε να υποδηλώνει καθετί το «αυτόχθον». Στην Αργεντινή έχει λάβει μία ακόμη πιο τοπικιστικού χαρακτήρα σημασία και σημαίνει τον Αργεντινό ή οτιδήποτε το αργεντίνικο. 
  7. Πρόκειται για την περίφημη ‘bombilla’, το μεταλλικό καλαμάκι με το οποίο πίνεται το μάτε. 
  8. Η μπύρα Quilmes και το τζιν Bols είναι παλιές και πασίγνωστες αργεντίνικες μάρκες, τόσο γνωστές, που αποτελούν σχεδόν εθνικά σύμβολα. 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s